Inleiding:

Dit is mijn scriptie

Dit is een feministische scriptie. Een scriptie over feminisme. Elk woord wat u leest is door een feminist in een Word-document ingetypt. Een feminist heeft maandenlang besteedt aan wat uiteindelijk dit is geworden. Uren en uren en uren nagedacht over wat er allemaal besproken moest worden en wat beter kon worden weggelaten. Er wordt in de loop van deze inleiding en zes hoofdstukken gekeken naar een variatie aan feministische kunstenaars en er wordt besproken wat feministen van vroeger hebben gedaan voor de vrouw van nu. En ja, ook in de conclusie komt feminisme wederom aan bod.

Bent u bang? Boos? Geïrriteerd? Oncomfortabel? Dan vrees ik dat dit misschien niet iets is voor u om te lezen. Waarom bent u bang of boos? Bent u een man en gaat u ervan uit dat ik de volgende zes hoofdstukken ga vol praten over hoe verschrikkelijk mannen zijn? Bent u een vrouw en denkt u dat ik overdrijf wanneer ik opnoem waarom we feminisme nodig hebben? Weet u genoeg over dit onderwerp om er een goed doordachte mening over te vormen? Bang, boos, geïrriteerd, gestrest, ongerust, oncomfortabel, wanhopig, ik ken het gevoel.

Elke vrouw wie ik spreek over dit onderwerp kent deze emoties maar al te goed. Gefrustreerd door wat de situatie is, bezorgd dat er geen verandering komt, ongemakkelijk wanneer we worden nagefloten, en nerveus als we alleen over straat moeten in het donker. Vrouwen maken deze gevoelens op een dagelijkse basis mee. Maar toch wordt vaak tegen ons vrouwen gezegd dat we ons aanstellen, dat het probleem niet zo groot is. Dat wat er gezegd wordt helemaal niet seksistisch is.

Dat is waar deze scriptie over gaat. Niet zozeer waarom vrouwen door de geschiedenis heen systematisch zijn achtergesteld. Maar wat vrouwen door de geschiedenis heen hebben kunnen bereiken desondanks ze werden tegengewerkt. Wat hebben de vrouwen uit onze geschiedenis gedaan? Waar hebben vrouwen voor gevochten? Welke vrouwen zou iedereen moeten kennen? Welke vrouwen zijn tot vandaag de dag nog bezig met vechten voor gelijke rechten? En als vrouw zijnde, hoe kan ik beeld gebruiken om verandering te stimuleren? Kan ik u erop wijzen dat iets wat u zegt of doet zonder erbij na te denken, vrouwen ongemakkelijk laat voelen. Dat niet alleen, hoe laat ik u zien dat het seksistisch is?

Dit is iets waar ik zelf ook vaak tegenaan loop. In veel gevallen wordt er gelijk gedacht aan radicale varianten van feminisme uit de vorige eeuw, of extremistische feministen uit vrij recente situaties. Waar feministen worden gezien als mannenhaters. Dit gaat dan hand in hand met de suggestie dat het woord ‘feminisme’ exclusief gaat om vrouwen. Wat enigszins waar is omdat het woord femin van het Latijnse woord femina komt, wat vrouw betekent. Daarnaast kun je het eerste gebruik van het woord in het Frans terugvinden bij filosoof Charles Fourier in 1837. Waar hij féminisme gebruikt om te schrijven over de correlatie tussen de sociale status en vooruitgang van vrouwen.

Maar deze smalle betekenis van het woord werd al zo snel als de 2e feministische golf in de jaren 60 van de vorige eeuw verbreed. In de 1e feministische golf die begon halverwege de 19e eeuw ging het vooral om cis-gender, blanke vrouwen in westerse landen. Zij vochten voor gelijke salarissen, niet meer financieel afhankelijk te hoeven zijn van mannen en kiesrecht. In 1960, toen de 2e feministische golf begon, werd het begrip feminisme omvangrijker en ging het niet alleen om gelijke rechten voor vrouwen, maar voor iedereen.

Wanneer ik de Nederlandse betekenis opzoek van het woord feminisme in de Van Dale vind ik het volgende: “Het streven naar gelijke rechten voor vrouwen en mannen.” Maar als ik het Engelse woordenboek erbij pak krijg ik een bredere en meer omvangrijke betekenis: “The theory of the political, economic, and social equality of the sexes.” De reden dat de Engelstalige definitie van hetzelfde woord mij meer aanspreekt is omdat, het duidelijk maakt waar de gelijke rechten over gaan. Maar het gaat mij vooral om het gebruik van het woord sexes waar in het Nederlands vrouwen en mannen wordt gebruikt. In de Engelse versie wordt er ruimte vrijgehouden voor non-binaire gender identiteiten, dit is niet het geval als je het hebt over vrouwen en mannen.

Wanneer dit je nog steeds een beetje afschrikt, of misschien laat twijfelen of het allemaal wel klopt wat ik zeg, wil ik kort iets benoemen. Iets waar feminisme al mee bezig is, maar naar mijn mening niet genoeg. De sociale regels en verwachtingen van mannen. Van mannen wordt verwacht sterk en zelfstandig te zijn. ‘Man up’. Mannelijkheid is een kooi waar jongens in opgroeien. Van jongs af aan worden jongens aangeleerd emoties niet te tonen. Jongens mogen niet bang zijn, niet zwak zijn, niet kwetsbaar zijn. Met feminisme wil ik vrouwen de kans geven om zichzelf te zijn, maar mannen ook de kans geven om zichzelf te zijn.

Zelf had ik veel geluk om geboren te worden in een eerste wereldland als een blanke vrouw. Het brengt een aantal privileges met zich mee waar ik me niet elk moment van bewust ben. In Nederland zijn we gelukkig genoeg dat vrouwen niet systematisch worden tegengewerkt omdat we vrouw zijn. Vrouwen verdienen over het algemeen evenveel als mannen voor dezelfde baan. En werkgevers nemen over het algemeen de werknemer aan wie het meest geschikt is boven geslacht. Persoonlijk heb ik vaak genoeg durven zeggen dat Nederland een land is waar seksisme niet voorkomt.

Maar is dit wel het geval? In juni 2019 werd er op de Technische Universiteit Eindhoven een plan gesteld om het volgende half jaar alleen vrouwen aan te nemen wegens het gigantische gebrek aan vrouwelijke hoogleraren. Dit gebrek aan vrouwelijke hoogleraren is terug te vinden bij een groot aantal universiteiten in Nederland. Duidelijk is wel dat de reden niet een gebrek aan vrouwelijke sollicitanten is.

Ook wordt er telkens een spotlight gezet op tentoonstellingen met alleen vrouwen, zie Meesterlijke vrouwen in het Stedelijk Museum Schiedam. En het report voor Mama Cash door Astrid Kerchman en Pauline Salet benoemt de mate waarin vrouwen achterlopen binnen de kunst. Niet alleen beeldende kunst, maar ook theater en muziek.

Als Nederland inderdaad zo’n gender-gelijk land zou zijn als ik ten eerste dacht dan zouden deze maatregelen niet getroffen worden. Zouden er niet onderzoeken gedaan hoeven worden om de onder-representatie van vrouwen in de kunst te laten zien. En zouden we niet zo lang stil blijven staan bij exposities door en over vrouwen.

Misschien niet bewust, misschien wel, maar vrouwen blijven achter. Zelfs nu er genoeg kansen beschikbaar zijn, gaat het allemaal langzaam met het gelijktrekken van de sekse en het oplossen van het probleem.

 

Nu is het niet de bedoeling dat in elk werkveld er precies evenveel mannen als vrouwen zijn. Dat er precies even vaak vrouwelijke kunstenaars te zien zijn als mannelijke. Het is niet de bedoeling dat er, totdat het precies gelijk is, overal alleen maar vrouwen worden aangenomen. Wanneer dit zou gebeuren, draaien we het probleem juist om. Nee, het gaat erom dat vrouwen worden gezien als gelijk aan mannen. Dat ieder individu gelijk is aan ieder ander. Dat er geen reden is om iemand niet dezelfde kansen te geven, dezelfde banen aan te bieden of evenveel aandacht te geven als anderen, omdat zij een vrouw is.

In het eerste hoofdstuk zal ik uitleggen hoe de vrouw werd gezien in de maatschappij in de eeuwen tot de 19e eeuw. Hoe vrouwen werden gezien als individu, wat ze wel en niet mochten doen, wat ze moesten doen. Het gaat er hier vooral om dat het duidelijk wordt hoe de verschillen tussen vrouwen en mannen eruitzagen in het verleden. In hoeverre vrouwen vastzaten in een voor hun gemaakte wereld. Maar het gaat er in dit hoofdstuk ook om hoe vrouwen tegen deze regels en sociale standaarden in gingen. Wat zijn enkele uitzonderingen? Vrouwen die, in tegenstelling tot wat normaal was, vrijer waren in wat ze wel en niet mochten en konden. Vrouwen van vroeger die een voorbeeld zijn geweest voor vrouwen van nu. De verhalen van wat misschien wel de fundatie van het feminisme is geweest.

Het tweede hoofdstuk gaat door op waar het eerste hoofdstuk mee is begonnen, maar laat het zien vanuit een ander perspectief. In het tweede hoofdstuk kijken we naar de vrouwen in de kunst. In hoeverre vrouwen kunst mochten maken, en of dat dan ook werd gewaardeerd. Was de kunstwereld meer open naar vrouwen of juist niet. Waar kwamen die vrouwelijke kunstenaars vandaan? Wat hadden ze te vertellen? En hoe komt het dat veel van deze vrouwelijke kunstenaars zijn vergeten? Hier wil ik een uitleg geven van hoeveel mogelijkheden vrouwen in de kunst hadden en een antwoord op de vraag: waar zijn ze gebleven? We gaan door de jaren heen tot we in de 19e eeuw zijn gearriveerd.

Halverwege de 19e eeuw zijn we beland bij de eerste feministische golf en daarmee ook in het derde hoofdstuk. Een geschiedenisles over de eerste feministen. Hoe deze groep vrouwen tot stand is gekomen, waar ze voor vochten en wat ze hebben bereikt. Maar ook tegenslagen die ze hebben geleden. We combineren hier, en de hoofdstukken die volgen, de acties van feministische bewegingen met de spiegel van de maatschappij: de kunst. Hoe reageerde de kunstwereld op deze activisten? En hoe reageerden de mensen op deze kunst? Hoe gingen ze met elkaar in gesprek? We kijken naar de eerste feministische beweging en de kunstenaars die daarin mee- of juist tegen bewegen.

We slaan dan de Tweede Wereldoorlog voor een groot deel over en gaan naar de 2e feministische golf in het vierde hoofdstuk. De jaren 60 tot 80 van de vorige eeuw was het theater van de Rosie the Riveter, Dolle Mina’s en The Guerrilla Girls. Het ging niet meer om de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen. Ze vochten voor gelijkheid. Punt. Hoe kwamen deze bewegingen tot stand en wat hebben ze kunnen bereiken? Wat waren de overeenkomsten en de verschillen tussen deze feministen en zij die een eeuw voor hen kwamen? En hoe reageerde de kunstwereld op deze beweging? Wat zijn een aantal van de kunstenaars van toen die werk hebben gemaakt? Werd deze kunst gewaardeerd of niet?

In het vijfde hoofdstuk borduren we voort op de 3e feministische golf die vrij snel na de 2e kwam. Het hoofdstuk gaat over hoe kunst reageerde op alweer een feministische beweging. Ging de kunst ertegenin of erin mee? Of misschien werd kunst wel gebruikt vóór feministische bewegingen. Bij welke kunstenaars moeten we stilstaan als we het hebben over kunst in deze 3e golf? We kijken naar hoe deze golf tot stand kwam, en waar ze voor vochten. Maar ook of ze mee gingen in de standpunten van de eerste en tweede golf of dat ze zich juist afzetten tegen deze golven en een geheel nieuwe positie innamen. Zo stromen we langzamerhand door van de 20e naar de 21e eeuw in wat door sommigen wordt gezien als de 4e feministische golf.

Als laatste gaan we kijken naar kunstenaars van nu. Zij die zich inzetten voor gelijkheid, hoe ze dat in hun werk gebruiken en wat voor invloed het heeft op de kunstwereld en de rest van de maatschappij. En waar pas ik tussen in de zeeën van schilderijen en bijhorende kunstenaars? Wat maak ik zelf en wat wil ik ermee bereiken? We kijken naar mijn werk en werk van kunstenaars die mij inspireren. Wat zijn de verschillen en wat zijn de overeenkomsten? En hoe kan kunst gebruikt worden om gelijkheid te stimuleren?

© 2019 by Marloes Roskam. Proudly created with Wix.com