When life gives

you lemons...

In vergelijking met de feministische stromingen die deze derde golf voorgingen zijn de standpunten aardig gewijzigd. Daarnaast is alles wat ingewikkelder geworden tussen de eerste golf in 1850 en deze derde golf aan het eind van de vorige eeuw. Hier gaan we wat meer naar kijken in het laatste hoofdstuk. Voor nu kijken we even kort naar hoe feminisme is veranderd met deze nieuwe generatie aan het eind van de vorige eeuw.

De eerste en tweede feministische golf komen veel met elkaar overeen wat betreft standpunten. De tweede golf hield zichzelf ook zeker bezig met meerdere onderwerpen en problemen in vergelijking met hun voorgangers. De derde golf had ook weer hun doelen verbreed en ze gingen ook duidelijk tegen bepaalde standpunten van hun voorgangers in.

Voorheen werd veel verwacht dat feministische vrouwen zich vaak in mannenkleding zouden kleden en een ander vooroordeel was dat feministen geen bh’s zouden dragen.

De manier waarop deze derde generatie feministen zich afzetten tegen de ideeën van hun voorgangers zou zich zeker verder ontwikkelen wanneer ze zich in het nieuwe millennium zouden wanen. Iets wat zich ook zeker verder zou vormen in de vierde golf. “Feminism no longer just refers to the struggles of women; it is a clarion call for gender equity.”

Leidinggevende functies binnen de kunstwereld worden steeds vaker vervuld door vrouwen. Hoogleraren, professoren, voorzitters en directeuren. Winnaars van belangrijke kunstprijzen en “de internationaal meest invloedrijke Nederlandse kunstenaar" is Marlene Dumas. Als ik rondkijk op mijn eigen kunstacademie zijn vrouwen zeker in de meerderheid. In een klas van 20 studenten zijn er slechts 3 mannen. In alle klassen van mijn afdeling bij elkaar opgeteld zijn er 71 leerlingen waarvan er 10 mannen zijn. Het docententeam daarentegen is gelijker verdeeld, in dit laatste jaar word ik begeleid door drie vrouwelijke en vier mannelijke docenten.

Vergelijk dit nou eens met hoeveel succesvolle hedendaagse vrouwelijke kunstenaars je kent. De vrouwen van de derde feministische golf kennen we vandaag nog steeds. Ook veel vrouwen van de tweede golf zijn nu ook nog actief. Tracey Emin, Cindy Sherman, Shirin Neshat, Martha Rosler, en Marina Abramovic. Om er zo maar een paar te noemen.

Het moeilijke van deze derde golf is dat de grenslijnen onduidelijk worden. In de periode van 1960 tot nu wordt er in veel gevallen gesproken over drie verschillende feministische golven. De jaren 60 en 70 zou het thuis zijn van de tweede golf, de derde golf begint dan in de jaren 90 en loopt door in de 21e eeuw waar in 2010 ongeveer de laatste en huidige vierde golf zou beginnen. Maar er zijn gevallen waar de grens tussen de derde en vierde golf niet duidelijk is en wordt er gesproken over één golf van 1990 tot nu. Ook de kunstenaars uit de tweede golf waren actief in de jaren 80 en sommigen nu nog steeds.

De nieuwe generatie feministen die in de jaren 90 ook mee konden doen hadden iets nieuws te vertellen. Of dit nog steeds de tweede golf is of we uitgaan van een nieuwe golf laten we even achterwege. Wat wel duidelijk is, is dat deze jonge feministen wat nieuws toevoegden aan de strijd voor gendergelijkheid. De noties rondom lichaam, gender, seksualiteit, en heteronormativiteit veranderde in deze periode. Maar hoe vrouwen zichzelf lieten zien, in tegenstelling tot hun voorgangers droegen ze lipstick, hoge hakken, en een laag decolleté wat de eerste twee generaties zagen als mannelijke onderdrukking.

De Guerrilla Girls waren, en zijn nu nog steeds, heel belangrijk voor de vorming van het feminisme. Vanaf 1985 is deze groep bekend door het dragen van gorillamaskers in het openbaar. Door middel van feiten, humor en confronterende beelden stellen ze de vooroordelen rondom gender en etniciteit bloot. Maar ook de corruptie in de politiek, kunst, film, en popcultuur. Door anoniem te blijven laten ze het publiek niet afleiden van hun onderwerpen.

Een van de meest bekende dingen van de Guerrillia Girls is hun reactie op hoe weinig vrouwelijke kunstenaars te zien zijn in musea. Op verschillende vlakken hebben de Guerrilla Girls onderzocht wat de man/vrouw ratio is. De bekendste hiervan is volgens mij hun onderzoek wat liet zien dat 5% van de werken in moderne musea door vrouwen is gemaakt, 85% is vrouwelijk naakt. Met dit soort percentages valt er af te vragen hoeveel % door mannen is gemaakt en van hoeveel het niet duidelijk is. En hoe vaak er überhaupt naakt geschilderd wordt. Maar dan nog, 5% is naar mijn idee veel te weinig.

guerrilla girls.jpg

Het essay van Linda Nochlin, ““Why Have There Been no Great Women Artists”, onderzoekt en bevraagt de manier hoe vrouwen door de geschiedenis heen zijn benadeeld.

Naast de Guerrillia Girls, kwamen de jaren 90 met de opkomst van sterke, zelfstandige vrouwen in de popcultuur, zoals de Spicegirls, de Powerpuff Girls, en Buffy the Vampire Slayer. Niet alleen was dit belangrijk om te laten zien hoe sterk vrouwen zijn en om een voorbeeld te zijn voor jonge meisjes. Ze werden iconen van hun tijd en zelfs nu in de 21e eeuw zijn ze bekend en geliefd.

Kunstenaar Barbara Kruger gebruikte collages en fotomontages om thema’s als kapitalisme, de consumptiemaatschappij, en gender te onderzoeken. Haar werk is heel duidelijk en door het kleurgebruik heel erg confronterend. Omdat ik zelf ben opgegroeid in de 21e eeuw heb ik vaak te maken gehad met mensen die bijna bang zijn voor het woord feminisme, omdat deze mensen het gelijk associëren met radicale, extremistische mannenhaters. Het is dan ook moeilijk uit te leggen dat dit niet is wat feminisme is. Ik denk dat het werk van Barbara Kruger in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw goed paste binnen de vorm van de maatschappij. Want, ja, feministen waren boos. Ze wilden dat er eindelijk verandering kwam en ze vochten ook daadwerkelijk tegen verwachtingen van die tijd. Maar ik denk ook dat wanneer een kunstenaar vandaag zou beginnen met werk maken zoals dat van Barbara Kruger, het niet snel zou worden geaccepteerd. Omdat men tegenwoordig graag wil zeggen dat feministen zich aanstellen.

Your Body Is A Battlground

Dat de problemen niet zo groot, zo extreem zijn als wij het zouden doen lijken. Mijn huidige werk is geïnspireerd door het werk van Kruger, hierover zal ik meer vertellen in hoofdstuk zes.

Adrian Piper maakt werk wat gaat over etniciteit en racisme. Ze combineert filosofie en kunst en werd dan ook niet alleen gezien als kunstenaar, maar ook als filosoof en heeft essays gepubliceerd over ras, ideologie, politiek, en identiteit.

Deze periode van feministische kunst gaf ruimte voor andere belangrijke sociale problemen, zoals racisme, homofobie en genderidentiteit. Naast Adrian Piper kende deze tijd ook andere, niet witte kunstenaars, zoals Shirin Neshat. Zij was al actief gedurende de tweede feministische golf en werkt met name in film, video, en fotografie. Zanele Muholi is een fotograaf die werk maakt over haar lesbische geaardheid. Joana Choumali, ook een fotograaf, onderzoekt de diversiteit van verschillende Afrikaanse culturen.

Vanaf 1989 werd het doel van de vrouwenrechten organisaties wat moeilijker te volgen. Voorheen ging het om de relatie tussen de persoonlijke en politieke opvattingen van vrouwen. Vanaf ’89 werd het complexer. Het werd moeilijk om je tussen het persoonlijke, het privé, het publieke, en het politieke te navigeren. Ben je ervan bewust dat er tussen ’89 en nu veel is veranderd. In 1989 begon het met de val van de Berlijnse Muur.

Hierdoor ontstonden nieuwe categorieën zoals post-Sovjet, oud-Oost, en oud-West. In 1991 werd internet toegankelijk voor de menigte en het eerste berichtje werd in 1992 verstuurd. Door de jaren 90 heen werden er steeds meer en meer e-mails verstuurd. In 2001 werden vier vliegtuigen gekaapt waarvan er drie in het Pentagon en de Twin Towers werden gevlogen. Gevolgd door de invasie van Irak in 2003 en de ‘war on terror’. In 2004 werd Facebook opgericht en werd in 2006 open voor iedereen met een geldig e-mailadres. In 2008 werd de wereld getroffen door een financiële crisis. 2009 was het eerste jaar dat er meer mensen in grote steden leefden dan daarbuiten volgens de Verenigde Naties.

2011 zag revolutionaire bewegingen in veel Arabische en West-Aziatische landen en meerdere leiders werden afgezet. Maar ook organisaties zoals IS groeiden. Mensen die conflicten in hun thuisland, met name Syrië, wilden ontvluchten kwamen naar Europa. Maar ook kwamen er vluchtelingen uit andere landen door de effecten van klimaatverandering. In 2013 werd ‘Black Lives Matter’ opgericht in de Verenigde Staten door Alicia Garza, Patrisse Cullors, en Opal Tometi. Conchita Wurst, een homoseksuele Drag Queen, won het Eurovisie Song Festival in 2014. 2016 kende de eerste vrouwelijke presidentskandidaat van de Verenigde Staten. 2017 eindigde met de #MeToo beweging, waar duidelijk werd dat vrouwen in veel verschillende situaties te maken hebben gehad met aanranding of seksueel misbruik. Met in 2018 de #Time’sUp beweging. Oprah Winfrey gebruikte haar toespraak bij de ‘Golden Globes’ om het publiek toe te spreken over systematisch seksueel misbruik.*

*The Art of Feminism, Redefining Feminism | The Public Feminist. Lucinda Gosling, Hilary Robinson, en Amy Tobin. p182

Het is voor mij heel gek om te lezen hoeveel er is veranderd binnen een relatief korte tijd. Veel van deze dingen zijn ook gebeurd ná dat ik ben geboren en heb ik, soms bewust, soms onbewust meegemaakt. Ik groeide op in de tijd waar internet al bestond, maar nog niet zo normaal was om voor iedereen te hebben. Gedurende een groot deel van mijn kindertijd hadden we één computer in huis. Nu hebben mijn ouders, mijn broer, en ik allemaal een eigen laptop, eigen telefoon, en eigen televisie. Op elk moment van de dag kan ik het nieuws volgen, in contact komen met vrienden of wildvreemden, maar ik kan ook urenlang naar grappige filmpjes op YouTube kijken. Ik denk dat deze snelle verandering voor iedereen intens is geweest, hoe zou je kunnen verwachten dat iedereen deze snelle technologische ontwikkeling maar kan volgen? Ik wil niet zeggen dat dit goed of slecht is, volgens mij kun je daar heel lang over in discussie gaan. Maar het is zeker iets om je van bewust te zijn. 

Feministische kunstenaars reageerden dan ook op al deze gebeurtenissen op verschillende manieren. Omdat ze op verschillende manieren konden communiceren met hun publiek, maar ook omdat het publiek zoveel groter werd. Zweedse kunstenaar Ursula Biemann maakt werk over de grens tussen de Verenigde Staten en Mexico. Haar werk gaat over sekswerkers in deze grensgebieden, maar ook de mensen die bijdragen aan deze industrie. Dat zijn militairen, reizigers, en de entertainmentindustrie. Ander werk, zoals dat van Betsy Damon, Patricia Piccinini, Annie Sprinkle, en Beth Stephens maken werk als reactie op de groeiende steden. Niet alleen doordat men verhuist van het platteland naar grote steden voor werk of een beter leven maar ook door de gigantische groei van de wereldbevolking. Deze kunstenaars reageren op hun eigen manier op hoe de wereld en de maatschappij veranderd. Damon creëert bijvoorbeeld met haar werk ook stadstuinen waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en kunnen relaxen.

Als reactie op de groei van sociale media zijn er ook veel werken die de afscheiding tussen het persoonlijke en publieke leven laten zien. Tegenwoordig zitten we zo vaak op onze telefoon dat we meer tijd doorbrengen in een digitale omgeving dan in het echte leven. Wederom kun je hier discussiëren of dit negatief of positief is. Volgens mij valt er voor allebei genoeg te zeggen. Maar je ziet wel hoe kunstenaars op dit gegeven reageren. Amalia Ulman en Rachel McLean onderzoeken dit gegeven op verschillende manieren. Zij kijken naar de gevolgen die de selfie-cultuur heeft op het individu. Ulman heeft een tienerpersonage gecreëerd die in de span van vijf maanden leefde op Instagram, waar zij een hoop volgers wist te krijgen wie haar advies gaven, haar beledigden en mishandelden.

Micol Herbron reageert met zijn werk op het gebruik van algoritmes in sociale media zoals Facebook en Instagram. Met name hoe Facebook vrouwelijke tepels censureert. Ze maakte digitale afbeeldingen van naakte vrouwen waar ze de tepels van mannen over de tepels van de vrouwen heeft geplakt.

FEMINIST

Ondertussen zijn andere 

artiesten ook bezig met het gebruik van technologie binnen hun optredens. Beyoncé trad in 2014 op met het woord feminist in grote letters achter haar op een scherm. En haar videoalbum Lemonade droeg meerdere politieke onderwerpen en kon snel gedeeld worden over de hele wereld dankzij de nieuwe technologie.

“I put the definition of feminist in my song and on my tour, not for propaganda or to proclaim to the world that I’m a feminist, but to give clarity to the true meaning. I’m not really sure people know or understand what a feminist is, but it’s very simple. It’s someone who believes in equal rights for men and women [...] When we talk about equal rights, there are issues that face women disproportionately.”

Beyoncé, in Tamar Gottesman, “Beyoncé? On Feminism, Motherhood, and the Real Message in Formation,” Elle magazine, mei 2016

Iets wat veel mensen zich misschien niet helemaal realiseren. Hier val ik zelf ook onder tot niet heel lang geleden. Curatoren spelen een belangrijke rol in de verspreiding van kunst, maar ook welke kunst we zien en belangrijk vinden. Sinds het begin van de 21e eeuw zijn curatoren steeds meer bezig geweest met het naar voren brengen van feministische kunst. Niet alleen staan meerdere curatoren nu bekend als feministen, zij stellen vaak tentoonstellingen samen specifiek voor dit onderwerp. De mensen die zichzelf bezighouden met het tentoonstellen van feministische kunst, doen dat ook vanuit verschillende standpunten en met verschillende strategieën om ervoor te zorgen dat het werk gezien wordt door een groot publiek.

Een voorbeeld van een feministische curator is Xabier Arakistain, die niet alleen meerdere grote feministische tentoonstellingen heeft samengesteld, maar ook een aantal jaarlijkse conferenties en gerelateerde publicaties heeft gedaan over feministische kunst. Arakistain en andere curatoren spelen een belangrijke rol in het tot licht brengen van feministisch werk. 

art of feminism.jpg

“The symbolic impact of the laws facilitated my winning a public competition for the launching of a cultural center whose programs would ensure the inclusion of women on equal terms to men."

Xabier Arakistain, 2015 The Art of Feminism, Redefining Feminism | The Public Feminist. Lucinda Gosling, Hilary Robinson, en Amy Tobin. p197

We hebben kort gekeken naar feministische kunstenaars en feministische kunst uit het einde van de vorige eeuw maar ook het begin van deze eeuw. We gaan hier ook mee verder in het volgende hoofdstuk. Omdat deze laatste twee golven bijna naadloos in elkaar over lijken te lopen zou je kunnen zeggen dat dit een hoofdstuk zou moeten zijn. Toch wil ik het verschil maken dat we in het volgende hoofdstuk meer gaan kijken naar makers wie mij persoonlijk aanspreken, inspireren, en motiveren. Daarnaast gaan we kijken hoe ik mijzelf neerzet binnen deze zee van feministische kunst.

© 2019 by Marloes Roskam. Proudly created with Wix.com